🧪 Submission-Ready • Desk Review + Peer Review
Bilimsel Makale Hakemlik (Peer Review) Kontrol Listesi
Bu sayfa, bilimsel makaleler için kullanılan hakemlik (peer review) sürecinde, hakemlerin ve editörlerin değerlendirme sırasında kullandığı temel kriterleri içeren adım adım bir kontrol listesi sunar.
Hedef: desk reject riskini düşürmek, gönderime engel (KRİTİK) hataları erken yakalamak ve makaleyi submission-ready hale getirmek.
👩🔬 Yazarlar
Gönderim öncesi, hakem ve editör kriterlerine göre öz-değerlendirme.
🧑⚖️ Hakemler
Hakem raporunu sistematik ve tutarlı bir yapıda yazma.
🧑💼 Editörler
Desk review aşamasında hızlı ve objektif karar için çekirdek kontrol.
🟥 Gönderime Engel Olabilecek Kritik Noktalar (Desk Reject Riskleri)
KRİTİK (Gatekeeper) işaretli maddeler eksikse, birçok dergide makale hakeme gitmeden reddedilebilir. MAJÖR maddeler ise çoğu zaman major revision gerektirir. Bu sayfadaki tabloları bu öncelik mantığıyla kullanın.
| Öncelik | Kontrol Sorusu | Somut Kanıt / Çıktı | Kısa Not |
|---|---|---|---|
| KRİTİK | Derginin amaç/kapsamı ile uyum net mi? | Hedef dergi kapsam cümlesi + makalenin "fit" gerekçesi | Kapsam uyumsuzluğu desk reject'in en sık nedenidir. |
| KRİTİK | Etik kurul/onam ve gerekli kayıtlar tamam mı? | Kurul adı + tarih + karar no + onam süreci açıklaması | Etik eksiklik çoğu zaman tartışmaya kapalıdır. |
| MAJÖR | Yöntem ve analiz yeniden uygulanabilir düzeyde mi? | Katılımcı seçimi + ölçümler + analiz planı + yazılım/versiyon | "Reproducibility" hakemlerin kırmızı çizgisidir. |
1. Amaç ve Kapsam (Aim & Scope)
| Öncelik | Kontrol Sorusu | Somut Kanıt / Çıktı | Kısa Not |
|---|---|---|---|
| KRİTİK | Araştırma sorusu/hipotez net ve ölçülebilir mi? | PICO/PECO çerçevesi veya 1 cümlelik test edilebilir hipotez | Belirsiz amaç, tüm bölümlerde "drift" yaratır. |
| MAJÖR | Bilimsel katkı ve literatürdeki boşluk açık mı? | Girişte "gap" paragrafı + 3 çekirdek referans | "Neden şimdi?" sorusu net yanıtlanmalı. |
| MAJÖR | Hedef kitle ve kapsam dergiye uygun mu? | Dergi yönergelerine göre makale türü + kapsam uyum notu | Yanlış makale türü seçimi de reddi hızlandırır. |
2. Yöntemsel Sağlamlık (Methodological Rigor)
| Öncelik | Kontrol Sorusu | Somut Kanıt / Çıktı | Kısa Not |
|---|---|---|---|
| KRİTİK | Çalışma tasarımı (RCT/gözlemsel/derleme vb.) soruya uygun ve açık mı? | Tasarım adı + zaman çizelgesi + birincil/ikincil sonlanım | Yanlış tasarım, "sonuç doğru olsa bile" güveni kırar. |
| KRİTİK | Dahil etme/dışlama kriterleri ve örneklem seçimi net mi? | Akış diyagramı + ekranlanan/dahil edilen sayıları | Seçim yanlılığı, hakemlerin ilk sorguladığı noktadır. |
| MAJÖR | Ölçüm araçları geçerli ve güvenilir mi? | Ölçek/cihaz tanımı + validasyon referansı | Ölçüm hatası, etkiyi olduğundan büyük/küçük gösterebilir. |
| MAJÖR | Örneklem büyüklüğü (güç analizi veya dayanak) var mı? | Güç analizi çıktısı veya örneklem hesabı varsayımları | "Yetersiz güç" hem negatif hem pozitif bulguyu zayıflatır. |
| MAJÖR | İstatistiksel yöntemler "yeniden uygulanabilir" düzeyde raporlanıyor mu? | Test adı + varsayım kontrolü + etki büyüklüğü + güven aralığı | SAMPL, temel istatistik raporlamayı standardize eder. |
| MAJÖR | Gözlemsel çalışmada karıştırıcılar ve yanlılık azaltma stratejileri açık mı? | Değişken seçimi + modelleme + duyarlılık analizi | STROBE, gözlemsel raporlamada çekirdek madde seti sağlar. |
3. Literatür Güncelliği (Literature Currency)
| Öncelik | Kontrol Sorusu | Somut Kanıt / Çıktı | Kısa Not |
|---|---|---|---|
| KRİTİK | Giriş/bulgular tartışması, alanın en güncel kanıt ve kılavuzlarıyla tutarlı mı? | Son 3–5 yıldan en az 3 "çekirdek" kaynak + gerekçelendirilmiş klasikler | Güncel kanıtı kaçırmak "novelty" hatası doğurur. |
| KRİTİK | Kaynakların geri çekilmiş (retracted) olup olmadığı kontrol edildi mi? | Her kritik referans için "retraction" kontrol notu | Yazarın retracted yayınları kontrol sorumluluğu vardır. |
| MAJÖR | Atıflar, "iddia → kanıt" eşleşmesi açısından doğrulandı mı? | Her güçlü iddia için en az 1 otoritatif kaynak | Yanlış atıf bilimsel güveni zedeler. |
4. Raporlama Standartları (Reporting Standards)
| Öncelik | Kontrol Sorusu | Somut Kanıt / Çıktı | Kısa Not |
|---|---|---|---|
| KRİTİK | Çalışma tasarımına uygun raporlama kılavuzu seçildi ve uygulandı mı? | (i) Kılavuz adı, (ii) tamamlanmış checklist, (iii) ilgili öğe yerleri | Editörler kılavuz kullanımını özellikle yönlendirir. |
| KRİTİK | Yöntem bölümü; katılımcı seçimi, ölçümler ve istatistiği eksiksiz içeriyor mu? | Yöntemde alt başlıklar + tekrar uygulanabilir ayrıntı | Yöntem, "denetlenebilirlik" çekirdeğidir. |
| MAJÖR | Sonuçlar; etki büyüklüğü ve belirsizliği (GA) ile verildi mi? | Her ana sonuç için: etki ölçüsü + %95 GA + n | Sadece p-değeri raporlaması artık yetersizdir. |
Hızlı eşleştirme: RCT → CONSORT, gözlemsel → STROBE, sistematik derleme → PRISMA, tanı doğruluğu → STARD, olgu sunumu → CARE.
5. Etik Onay (Ethical Approval)
| Öncelik | Kontrol Sorusu | Somut Kanıt / Çıktı | Kısa Not |
|---|---|---|---|
| KRİTİK | Çalışmanız etik kurul onayı gerektiriyor mu? | "Gerektirir/gerektirmez" kararı + kurul yazısı | TR Dizin etik onayı ve beyanını zorunlu tutar. |
| KRİTİK | Etik kurul bilgileri makalede doğru formatta yer alıyor mu? | Kurul adı + tarih + karar no (yöntem ve ilk/son sayfa) | Bilgilerin eksiksiz beyanı zorunludur. |
| KRİTİK | Gönüllü oluru / bilgilendirilmiş onam süreci açık mı? | Onam formu + kim tarafından/ne zaman alındığı | Helsinki ilkeleri gereği onam süreci esastır. |
6. Özgün Değer (Novelty & Contribution)
| Öncelik | Kontrol Sorusu | Somut Kanıt / Çıktı | Kısa Not |
|---|---|---|---|
| KRİTİK | "Bu çalışma neden gerekliydi?" sorusu tek cümlede net mi? | Girişte 1 cümlelik "need statement" + literatür boşluğu kanıtı | Net katkı yoksa editör hakeme yollamayabilir. |
| MAJÖR | Bulgular mevcut literatürle dengeli karşılaştırılmış mı? | "Benzer çalışmalar" + farklılık + olası nedenler | Overclaim, en sık eleştirilen tartışma hatasıdır. |
| MAJÖR | Kısıtlılıklar ve genellenebilirlik gerçekçi mi? | Sınırlılık paragrafı + etki yönü (bias) açıklaması | Sınırları sahiplenmek güveni artırır. |
Gönderim Öncesi Değerlendirme Algoritması
BAŞLA
🟥 Etik Kontrolü: Kurul onayı, onam ve kayıtlar tamam mı?
🟥 Özgünlük Kontrolü: İntihal, çakışan yayın ve yazarlık uygun mu?
🟧 Yöntem Kontrolü: Tasarım, analiz ve örneklem şeffaf mı?
🟧 Raporlama Kontrolü: Checklist ile tüm zorunlu öğeler tamam mı?
🟨 Kapsam/Biçim Kontrolü: Dergi formatı ve limitler hazır mı?
🟩 GÖNDERİM (SUBMISSION)
Boyutlara Göre Ortak Standartlar
| Çekirdek Kriter | TR Dizin | YÖK Etik | Editöryal Std. | Helsinki | PRISMA |
|---|---|---|---|---|---|
| Etik kurul onayı ve beyanı | ✔️ | △ | ✔️ | ✔️ | △ |
| İntihal / Aşırma yasağı | △ | ✔️ | ✔️ | △ | △ |
| Yazarlık kriterleri | △ | ✔️ | ✔️ | △ | △ |
| Çıkar çatışması / Fon | △ | △ | ✔️ | ✔️ | ✔️ |
| Çalışma kaydı | △ | △ | ✔️ | ✔️ | △ |
✔️: Açık gereklilik | △: Güçlü öneri/standart pratik
Hakem Raporu Yazma Şablonu
Aşağıdaki üç blok, hakem raporunu yapılandırmak için kullanılabilir: kısa özet, majör düzeltmeler ve minör düzeltmeler.
| Blok | Ne yazılmalı? | Örnek yapı | Not |
|---|---|---|---|
| ÖZET | Çalışmanın amacı, güçlü yönleri ve genel değerlendirme | 2–4 cümle: amaç → katkı → genel karar (revizyon/ret/kabul) | Okuyucuya "neden" net gelmeli. |
| MAJOR | Bilimsel geçerliliği etkileyen zorunlu düzeltmeler | Sorun → gerekçe → uygulanabilir öneri (madde madde) | Metodoloji/istatistik/etik çoğu zaman buradadır. |
| MINOR | Sunum, dil, format ve küçük iyileştirmeler | Yazım/tablolar/kısaltmalar/referans düzeni | Bilimsel özü değiştirmeyen öneriler. |
İlgili Rehberler
Bu sayfadaki checklist'i derinleştirmek için aşağıdaki rehberleri kullanabilirsiniz:
- Desk reject kavramı ve editör ön inceleme süreci: Desk Reject Nedir?
- Akademik makaleler neden reddedilir: Makale Neden Reddedilir?
- Hakemler bir makaleyi nasıl değerlendirir: Hakemler Makaleye Nasıl Bakar?
- Peer review süreci adım adım: Peer Review Süreci Nasıl İşler?
Hizmet: Bilimsel Makale Değerlendirme
Makalenizi göndermeden önce değerlendirin. Hakem ön inceleme ile kontrol listesindeki riskleri önceden tespit edin ve revizyon planını netleştirin.